Sümüklərə möhkəmlik verən quruluş

Sü­mü­yün da­xi­li qu­ru­lu­şu onun möh­kəm ol­ma­sı ba­xı­mın­dan mik­ros­ko­pik xa­rü­qə­dir. Or­qa­nizm­də ol­duq­ca bö­yük bir sa­hə­ni əha­tə edib çox mü­hüm funk­si­ya­la­rı ye­ri­nə ye­ti­rən ske­le­tin bu qə­dər yün­gül, la­kin bir o qə­dər də möh­kəm ol­ma­sı­nın sir­ri sü­mük­lə­rin qu­ru­lu­şun­da­dır. Alim­lə­rin bir «mü­hən­dis­lik xa­rü­qə­si» ad­lan­dır­dı­ğı sü­mük­lə­rin da­xi­li for­ma­sı in­sa­nı hey­rət­lən­di­rən bir la­yi­hə­yə ma­lik­dir. Mü­hən­dis­lər hət­ta XX əs­rin ikin­ci ya­rı­sın­da ya­ra­dıl­ma­sı ol­duq­ca çə­tin, uzun olan və kül­li miq­dar­da məs­rəf tə­ləb edən göy­də­lən, kör­pü ki­mi bö­yük və yük­sək la­yi­hə­lər üçün sü­mük qu­ru­lu­şu­na bən­zə­yən bir tex­ni­ka­nı in­ki­şaf et­dir­di­lər. Qə­fəs sis­te­mi ad­lan­dı­rı­lan bu üsu­la gö­rə, la­yi­hə­nin əsas ün­sür­lə­ri bir his­sə de­yil, bir-bi­ri­nin içi­nə ke­çi­ril­miş qə­fəs­şə­kil­li çu­buq­lar­dan iba­rət­dir. Sü­mük­lə­rin qu­ru­lu­şun­da­kı bu üsul­dan hə­ya­ta ke­çi­ril­mə­si yal­nız kom­pü­ter­lər va­si­tə­si­lə müm­kün olan mü­rək­kəb he­sab­la­ma­lar yo­lu ilə is­ti­fa­də edil­di və nə­ti­cə­də bö­yük kör­pü­lər və sə­na­ye ti­ki­li­lə­ri çox möh­kəm və da­ha ucuz şə­kil­də in­şa olun­du.

La­kin bu­ra­da diq­qət ye­ti­ril­mə­li olan mü­hüm bir mə­qam da var. Sü­mü­yün için­də­ki sis­tem bu bi­na­la­rın in­şa­sın­da is­ti­fa­də edi­lən tex­ni­ka­dan da­ha mü­rək­kəb­dir. Sü­mük­lər bir-bi­ri­nə zidd ki­mi gö­rü­nən iki xü­su­siy­yə­tə ey­ni an­da ma­lik­dir. Möh­kəm­lik və yün­gül­lük... Mü­hən­dis­lə­rin in­şa et­di­yi bi­na­lar isə is­ti­fa­də et­dik­lə­ri ma­te­ria­la gö­rə ey­ni an­da bu iki xü­su­siy­yə­tə ma­lik de­yil. Sü­mük­lər­də­ki tor­şə­kil­li və boş­luq­lu qu­ru­luş isə onun yün­gül ol­ma­sı­na sə­bəb olur. La­kin bu­nun­la ya­na­şı sü­mük­lər çox möh­kəm və dö­züm­lü­dür.

Sü­mü­yün qu­ru­lu­şun­da­kı yün­gül­lük və möh­kəm­lik xü­su­siy­yət­lə­ri­ni bir da­ha vur­ğu­la­maq fay­da­lı olar­dı. Çün­ki bu iki xü­su­siy­yə­tin bir yer­də ol­ma­sı in­san­la­rın işi­ni xey­li asan­laş­dır­dı­ğı hal­da bu­nun ək­si in­san üçün öl­dü­rü­cü də ola bi­lər. Əgər sü­mük­lər bu xü­su­siy­yət­lər­dən yal­nız bi­ri­nə sa­hib ol­say­dı­lar, mə­sə­lən, sağ­lam olub ey­ni za­man­da ağır ol­say­dı­lar, bü­tün ske­le­tin ağır­lı­ğı in­sa­nın gü­cü ça­tan­dan da ar­tıq olar­dı. Bu ağır­lı­ğa gö­rə in­sa­nın hə­rə­kət et­mək im­ka­nı aza­lar, gün­də­lik hə­ya­tı çox çə­tin ke­çər­di. Bun­dan əla­və, bu sərt­lik və köv­rək­li­yin nə­ti­cə­sin­də ən ki­çik zər­bə də sü­mük­lər­də sın­ma və çat­la­ma ya­ra­da bi­lər­di.

Bu­nun ək­si­nə ol­say­dı, yə­ni sü­mük­lər yün­gül olub sərt ol­ma­say­dı, bu hal­da or­qa­nizm hal-ha­zır­da ol­du­ğu ki­mi ol­maz, həl­mə­şik ha­lın­da də­ri küt­lə­si­nə bən­zə­yər­di. Be­lə olan hal­da be­yin, ürək ki­mi hə­ya­ti əhə­miy­yə­tə ma­lik olan bir çox or­qan­lar hər an təh­lü­kə­yə mə­ruz qa­la bi­lər­di.

Həm­çi­nin in­san or­qa­niz­min­də­ki sü­mük­lər yer­ləş­dik­lə­ri ye­rə gö­rə müx­tə­lif xü­su­siy­yət­lə­rə ma­lik olur­lar. Bü­tün sü­mük­lər elas­tik və möh­kəm­dir, la­kin bun­la­rın nis­bə­ti bir-bi­rin­dən fərq­lə­nir. Mə­sə­lən, döş qə­fə­sin­də ürək və ağ­ci­yər ki­mi hə­ya­ti əhə­miy­yət­li or­qan­la­rı qo­ru­ya­caq qə­dər sağ­lam olan sü­mük­lər ey­ni za­man­da ağ­ci­yər­lə­rə fa­si­lə­siz ola­raq ha­va­nın dol­ma­sı­nı və bo­şal­ma­sı­nı tə­min edə­cək şə­kil­də ge­niş­lən­mə və bü­zül­mə xü­su­siy­yə­ti­nə də ma­lik­dir. Əgər ağ­ci­yə­ri qo­ru­yan döş sü­mük­lə­ri kəl­lə sü­mü­yü ki­mi sərt sü­mük­lər­dən ol­say­dı, nə­fəs al­maq çə­tin­lə­şər, hər də­fə nə­fəs al­dı­ğı­mız za­man ağ­ci­yər bu sərt sü­mük­lər ara­sın­da sı­xı­lıb qa­lar­dı. Bu­ra qə­dər qeyd edil­miş xü­su­siy­yət­lə­rin­dən də gö­rün­dü­yü ki­mi, sü­mük­lə­rin yal­nız bir­cə xü­su­siy­yə­ti­nin mü­fəs­səl şə­kil­də in­cə­lən­mə­si in­sa­nın qar­şı­sı­na bir çox ya­ra­dı­lış mö­cü­zə­lə­ri­ni çı­xa­rır. La­kin sü­mük­lər­də­ki xü­su­si qu­ru­luş nü­mu­nə­lə­ri bu­nun­la bit­mir.