Ən güclü damar

Ürək­dən to­xu­ma­la­ra qan apa­ran da­mar­la­ra ar­te­ri­ya­lar, to­xu­ma­lar­dan ürə­yə qan apa­ran da­mar­la­ra isə ve­na­lar de­yi­lir. Ar­te­ri­ya­lar əsa­sən or­qa­niz­min to­xu­ma­la­rı­na yer­ləş­miş şə­kil­də də­rin­də olur­lar. La­kin on­lar bə­zi yer­lər­də, mə­sə­lən, əlin bi­lə­yin­də, gic­gah­lar­da, bo­yun­da və to­pu­ğun ba­yır tə­rə­fin­də sət­hə ya­xın­dır. Bu his­sə­lər­də hər bir ürək dö­yün­tü­sün­də qa­nın ar­te­ri­ya­la­rın di­va­rı­na vu­ra­raq təz­yiq­lə keç­mə­si hiss edi­lə bi­lər.

Da­ma­rın da­xi­li sət­hi düz­gün bir zə­min əmə­lə gə­tir­mək üçün bir-bi­ri­nə ya­pış­dı­rıl­mış müx­tə­lif şə­kil­li sə­ki daş­la­rı­nı xa­tır­la­dır. La­kin bu­ra­da is­ti­fa­də edi­lən ma­te­ri­al daş yox, hü­cey­rə­lər­dir.

Bu mə­qam­da bir az diq­qə­ti­mi­zi top­la­yaq. Hü­cey­rə­lər can­lı var­lıq­lar­dır. Bir qrup can­lı hü­cey­rə sə­ki daş­la­rı­nın diq­qət­lə dö­şən­mə­si ki­mi yan-ya­na yer­ləş­di­ri­lib və or­ta­ya ha­mar bir səth çı­xıb. Bu səth 360 də­rə­cə fır­la­na­raq bir bo­ru ya­ra­dıb. Bu­na bən­zər mil­yon­lar­la bo­ru bir-bi­ri ilə bir ni­zam için­də bir­lə­şə­rək da­mar sis­te­mi­ni əmə­lə gə­ti­rir.

Bəs bu, ne­cə baş ve­rib?

İlk ön­cə hü­cey­rə­lə­rin sə­ki daş­la­rı ki­mi yas­tı və bir-bi­ri ilə bir­lə­şə bi­lə­cək for­ma­la­ra ma­lik ol­ma­sı la­zım gə­lir. Mil­yard­lar­la hü­cey­rə­ni be­lə xü­su­si for­ma­da ya­ra­dan qüv­və nə­dir?

Da­ha son­ra isə - biz hə­lə ana bət­nin­də olar­kən - bu hü­cey­rə­lər sə­ki daş­la­rı ki­mi yan-ya­na dü­zül­mə­li­dir. Mil­yard­lar­la hü­cey­rə­ni ha­mar və düz­gün bir for­ma­da dü­zən kim­dir?

Hö­rü­lən di­var­da hət­ta bir hü­cey­rə əs­kik ol­sa, bu­ra­dan kə­na­ra qan sı­za­caq. Bu di­va­rı qü­sur­suz şə­kil­də hö­rən kim­dir?

Əl­bət­tə ki, bu su­al­la­rın ca­vab­la­rı­nı tə­sa­düf­lər­lə izah et­mək ol­maz.

Bun­dan əla­və o da unu­dul­ma­ma­lı­dır ki, bəhs edi­lən bir fab­ri­kin tök­mə qə­li­bin­dən çı­xan me­tal bo­ru de­yil. Haq­qın­da da­nı­şı­lan şey can­lı hü­cey­rə­lə­rin bir­ləş­mə­si nə­ti­cə­sin­də əmə­lə gə­lən can­lı bir «bo­ru»dur. Nə üçün bu ki­çik can­lı­lar ömür­lə­ri­ni bir bo­ru­nun his­sə­si ol­ma­ğa sərf edir­lər? On­la­ra bu qu­ru­lu­şu, bu funk­si­ya­nı ve­rən kim­dir?

Bu sua­lın ca­va­bı da tə­sa­düf ola bil­məz. La­kin tə­ka­mül­çü­lər heç bir za­man be­lə xır­da­lıq­la­rı dü­şün­məz, da­ha doğ­ru­su, bu hə­qi­qət­lə­ri gör­mə­yə­rək on­la­rın üzə­rin­də dü­şün­mək də is­tə­məz­lər. Tə­ka­mül­çü­lər da­mar to­xu­ma­la­rın­dan bəhs edən və için­də la­tın­ca ter­min­lər olan söh­bət­lər edə, ki­tab­lar ya­za bi­lər­lər. La­kin bu hü­cey­rə­lə­rin bir ni­zam­da ne­cə bir­ləş­mə­si ba­rə­də su­al­la­ra heç vaxt ca­vab ve­rə bil­məz­lər. Çün­ki on­la­rın ve­rə bi­lə­cə­yi ye­ga­nə ca­vab «tə­sa­düf»dür.

Bu qə­dər zə­if və ke­çər­siz bir ca­va­bın in­sa­nı ne­cə aşa­ğı­la­ya­ca­ğı­nı, in­sa­nın ne­cə zə­if ol­ma­sı­nı gös­tə­rə­cə­yi­ni bil­dik­lə­ri üçün bu mə­sə­lə­ni «bir tə­ka­mül nə­ti­cə­sin­də bu hü­cey­rə­lər bir­ləş­di­lər və da­mar­la­rı əmə­lə gə­tir­di­lər» ki­mi heç bir mən­ti­qə sığ­ma­yan ifa­də­lər­lə izah edir­lər.

Əgər be­lə bir iza­ha­tı ve­rən tə­ka­mül­çü cə­miy­yət tə­rə­fin­dən alim ki­mi ta­nı­nır­sa, el­mi ədə­biy­ya­ta yad olan in­san­lar­da da be­lə bir dü­şün­cə ya­ra­na bi­lər. Bu iza­ha­tı bir alim ve­rir­sə, bu­nun ar­xa­sın­da müt­ləq bə­zi el­mi hə­qi­qət­lə­rin ol­du­ğu­nu, la­kin sö­zü­ge­dən ali­min in­san­la­rın dərk edə bil­mə­yə­cə­yi üçün möv­zu­nun üzə­rin­dən keç­di­yi­ni gü­man edər­lər.

Qı­sa­sı, heç bir tə­ka­mül­çü alim in­san or­qa­niz­min­də­ki da­mar şə­bə­kə­si­nin ne­cə ya­ran­dı­ğı­nı izah edə bil­məz. Bu­nu çox asan şə­kil­də yox­la­ya bi­lər­si­niz. Hər han­sı bir tə­ka­mül­çü­yə da­mar sis­te­mi­nin və ya da­ma­rın qu­ru­lu­şu­nun mü­kəm­məl­li­yi­ni və ide­al­lı­ğı­nı, hü­cey­rə­lə­rin bir ni­zam­da ne­cə dü­zül­dük­lə­ri­ni izah edin. Bun­dan son­ra bu qu­ru­lu­şun ilk də­fə ne­cə ya­ran­ma­sı haq­da su­al ve­rin. On­la­rın bu sua­la yal­nız «tə­sa­düf­lər nə­ti­cə­sin­də» de­yə ca­vab ve­rə­cək­lər.

Hal­bu­ki bu sua­lın yal­nız bir ca­va­bı var: da­mar­la­rı, da­mar­la­rın için­də olan qa­nı, bu qa­nı vu­ran ürə­yi və in­san or­qa­niz­min­də­ki mil­yon­lar­la baş­qa sis­te­mi ya­ra­dan qüv­və aləm­lə­rin Rəb­bi olan Uca Al­lah­dır.