Orqanizmdəki nəzarət sistemi

Təy­ya­rə­lər­də, fə­za­da sü­ni peyk­lər­də, hət­ta bə­zi müa­sir av­to­mo­bil­lər­də nəq­liy­ya­tın o an­da­kı və­ziy­yə­ti­nə və həc­mi­nə nə­za­rət edən kom­pü­ter­lər var. La­kin haq­qın­da bəhs edi­lən nə­za­rət sis­tem­lə­ri­nin ən mü­kəm­mə­li XX əsr­də in­san­la­rın in­ki­şaf et­dir­di­yi bu sis­tem­lər­dən hə­lə min il­lər­lə əv­vəl elə yer üzün­də möv­cud­dur. Həm də in­sa­nın öz or­qa­niz­min­də...

Bir ka­bel şə­bə­kə­si bo­yun­ca uza­nan si­nir sis­te­mi və kim­yə­vi siq­nal­la­rı qiy­mət­lən­di­rən hor­mo­nal sis­tem in­san or­qa­niz­min­də­ki nə­za­rət və sı­naq me­xa­niz­mi­ni təş­kil edir. Bu sis­tem­lər in­sa­nın tə­xəy­yü­lü­nün föv­qün­də da­ya­na­caq sə­viy­yə­də yük­sək bir tex­no­lo­gi­ya­ya ma­lik­dir.

Hər iki sis­tem bö­yük öl­çü­də klas­sik təz­yiq prin­sip­lə­ri­nə əsa­sən fəa­liy­yət gös­tə­rir. Nə­za­rət mər­kə­zin­dən gön­də­ri­lən bir xə­bər hə­də­fə alın­mış or­qa­nın ak­tiv­li­yi­nin yük­səl­dil­mə­si­nə və ya azal­dıl­ma­sı­na sə­bəb olur, dai­mi mə­lu­mat gəl­mə­si sa­yə­sin­də hər an qiy­mət­lən­dir­mə­lər apa­rı­lır və bu qiy­mət­lən­dir­mə­lə­rə əsa­sən ye­ni əmr­lər gön­də­ri­lir. Hər sa­ni­yə ər­zin­də mil­yon­lar­la mə­lu­mat qiy­mət­lən­di­ri­lir.

Si­nir sis­te­mi mə­lu­mat axı­nı­nı bü­tün or­qa­niz­mi əha­tə edən ka­bel şə­bə­kə­si - si­nir­lər yo­lu ilə tə­min edir. Bir çox mə­qam­lar­da si­nir sis­te­mi ilə hor­mon sis­te­mi bir­gə fəa­liy­yət gös­tə­rir. Mə­sə­lən, ad­re­na­lin hor­mo­nu­nun if­raz olun­ma­sı üçün si­nir sis­te­min­dən gə­lən siq­nal­la­ra eh­ti­yac var.

Hor­mo­nal sis­tem­də xə­bər­ləş­mə (in­for­ma­si­ya) şə­bə­kə­si qan döv­ra­nı sa­yə­sin­də qu­ru­lur. Hor­mo­nal bir vəz xə­bər da­şı­yan mo­le­kul­la­rı bir­ba­şa qa­na if­raz edir. Qan va­si­tə­si­lə bü­tün or­qa­niz­mə ya­yı­lan bu xə­bər­lər hə­də­fə alı­nan or­qa­na çat­dı­ğı za­man hə­min or­qa­nı hə­rə­kə­tə gə­ti­rir. Yə­ni hor­mo­nal sis­tem qan döv­ra­nı ol­ma­dan fəa­liy­yət gös­tə­rə bil­məz. Hor­mon və si­nir sis­tem­lə­ri ara­sın­da­kı əla­qə­ni də xa­tır­la­saq, hor­mon-si­nir-qan döv­ra­nı sis­tem­lə­ri­nin ey­ni an­da möv­cud ol­ma­la­rı­nın va­cib­li­yi fak­tı ilə qar­şı­la­şa­rıq.

Hor­mo­nal sis­tem (en­dok­rin sis­tem) və si­nir sis­te­mi bir­lik­də or­qa­niz­min sa­bit və­ziy­yə­ti­ni qo­ru­maq üçün fəa­liy­yət gös­tə­rir­lər. Hor­mo­nal sis­tem nə­si­lar­tır­ma­da, qi­da mad­də­lə­ri­nin hü­cey­rə­lər tə­rə­fin­dən is­ti­fa­də edil­mə­sin­də, duz və ma­ye ta­raz­lı­ğı­nın tən­zim­lən­mə­sin­də əsas rol oy­na­yır. To­xu­ma­lar­dan və və­zi­lər­dən mey­da­na gə­lən bu sis­te­min or­qa­nizm­də­ki baş­qa or­qan­lar­la, həm də bü­tün or­qa­nizm hü­cey­rə­lə­ri ilə olan har­mo­ni­ya­sı son də­rə­cə diq­qət­çə­ki­ci­dir. Hor­mo­nal sis­te­mi təş­kil edən və­zi­lə­rin ka­nal­la­rı yox­dur. Və­zi­lər hor­mon­la­rı ət­raf­la­rın­da­kı to­xu­ma­la­ra bu­ra­xır və hor­mon­lar ka­pil­yar­lar tə­rə­fin­dən so­ru­lub qan va­si­tə­si­lə da­şı­nır­lar. Hor­mon­la­rı hə­rə­kə­tə gə­ti­rən amil hə­dəf se­çil­miş to­xu­ma­la­rın və­ziy­yə­ti­dir. Çox vaxt hor­mon­lar yal­nız hə­min to­xu­ma­ya xas ola bi­lər. Mə­sə­lən, tes­tos­te­ron ad­lı ki­şi­lik hor­mo­nu if­raz olu­nan­da o, üz­də tük çıx­ma­sı­na sə­bəb olur, la­kin kəl­lə də­ri­sin­də­ki saç­la­ra heç bir tə­sir gös­tər­mir. Bu­nun­la ya­na­şı bü­tün or­qa­niz­mə tə­sir edən hor­mon­lar da var. Mə­sə­lən, ti­ro­id hor­mo­nu or­qa­nizm­də olan bü­tün hü­cey­rə­lə­rə xə­bər­dar­lıq edir.